9 listopada 324 roku papież Sylwester I dokonał konsekracji kościoła św. Jana na Lateranie. Pełna nazwa świątyni brzmi: Papieska Arcybazylika Najświętszego Zbawiciela, św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty na Lateranie, Matka i Głowa Wszystkich Kościołów Miasta i Świata. Bazylika jest katedrą biskupa Rzymu i należy do czterech bazylik większych. Nazywana jest również bazyliką patriarchalną.
Aby prześledzić historię budowy bazylki i przylegającego do niej Pałacu Laterańskiego, należy cofnąć się do 28 października 312 roku. W tym właśnie dniu wojska Konstantyna pokonały Maksencjusza w słynnej bitwie pod Ponte Milvio. Na tronie Piotrowym zasiadał wówczas papież Melchiades I, któremu Konstantyn podarował teren i budynki należące niegdyś do starożytnej rodziny Lateranów. Rodzina ta, oskarżona o spisek przeciwko Neronowi, została zgładzona, a jej posiadłości skonfiskowane. W ten sposób ich rodzinny pałac stał się własnością państwa, czyli przechodził w posiadanie każdego kolejnego cesarza. W takiej sytuacji znalazł się właśnie Konstantyn Wielki, syn Konstancjusza Chlorusa i Heleny, który w 306 roku został obwołany w Bretanii cesarzem. Kiedy wkroczył do Rzymu, zamieszkał w dawnym pałacu Lateranów. Po pokonaniu swojego rywala do tronu, Maksencjusza, i po wydaniu w 313 roku edyktu w Mediolanie przyznającego chrześcijanom swobodę wyznania podarował swój pałac biskupowi Rzymu, wspomnianemu wyżej Mechiadesowi. Konstantyn Wielki nie tylko przyznał wolność wyznania chrześcijanom, którzy do tej pory wyznawali swoją wiarę wśród nietolerancji i prześladowań, ale także promował budowę obiektów przeznaczonych do wyznawania wiary.
Trzeba wiedzieć, że Bazylika Najświętszego Zbawiciela, która później została również poświęcona świętym Chrzcicielowi i Ewangeliście, była jedyną, która nie została zbudowana nad miejscem pochówku męczennika, ale raczej za otrzymaną łaskę (ex voto suscepto), nad pozostałościami koszarów gwardii przybocznej Maksencjusza. Bazylika została konsekrowana 9 listopada 324 roku i poświęcona Najświętszemu Zbawicielowi przez papieża Sylwestra I. Od tego czasu jest kościołem katedralnym biskupa Rzymu.
Różne koleje losu
Aż do 1870 roku bazylika św. Jana na Lateranie była miejscem koronacji papieży. Tutaj też obradowały sobory i synody powszechne w następujących latach: 1123, 1139, 1178–1179, 1215, 1512. Mocą Traktatu Laterańskiego z 11 lutego 1929, który regulował sytuację prawną między Watykanem a młodą Republiką Włoską, Bazylika na Lateranie otrzymała status eksterytorialności.
Bazylika przechodziła różne koleje losu, związane z burzliwą historią miasta, gdzie została wzniesiona. W 455 roku została złupiona przez Wandalów i odbudowana przez papieża Leona Wielkiego (ok. 390–461). Ponownie spustoszona przez Longobardów została odnowiona przez papieża Hadriana I (772–793). Jego późniejszy następca, papież Sergiusz III (904–911), podniósł ją prawie z ruin po straszliwym trzęsieniu ziemi, jakie nawiedziło Rzym w 896 roku. To samo czynili kolejni biskupi Rzymu. Bonifacy VIII (1294–1303) z balkonu tego kościoła po raz pierwszy ogłaszał początek wielkiego jubileuszu w roku 1300. Osiem lat później kościół spłonął, został odbudowany ponownie przez papieża Klemensa V (1305–1314), ale na krótko. Papież ten (Bertrand dr Got), wybrany na papieża po śmierci Benedykta XI, był koronowany na papieża 15 listopada 1305 w Lyonie. Początkowo rezydował w Bordeaux oraz w Poitiers, by ostatecznie osiedlić się w Awinionie, czym zapoczątkował tzw. niewolę awiniońską (1309–1377), co uczyniło papieża zależnym od króla francuskiego Filipa IV Pięknego. Nieobecność papieża w Rzymie doprowadziła do zastraszającej ruiny bazyliki, czego dopełnieniem był straszliwy pożar w 1360 roku.
Odbudowa bazyliki
Kiedy po prawie 70 latach papież Grzegorz XI (1370–1378) powrócił do Rzymu, nie zamieszkał już jednak na Lateranie, ale w Watykanie. Podjął się jednak dzieła odbudowy zniszczonej świątyni. Prace zostały powierzone Giovanniemu di Stefano. Posuwały się jednak bardzo wolno i obejmowały panowanie kolejnych papieży. Wielkie zasługi w odbudowę świątyni wniósł papież Sykstus V (Felice Peretti OFMConv 1585–1590), wielki reformator Rzymu i Kościoła, który – między innymi – zamierzał przenieść siedzibę papieży z Watykanu na Lateran. Udało mu się tego dokonać jednak tylko na rok.
Sykstus V powierzył prace przy odbudowie bazyliki wielkiemu Domenico Fontanie, który wprowadził nowy styl – barok, kontynuowany przez Giacomo della Porta za Klemensa VIII (1592–1605) i rozwinięty w całej pełni przez Francesco Borrominiego, który w 1646 roku nadał wnętrzu dzisiejszy wygląd, dzieląc je gigantycznymi filarami na trzy nawy. Między filarami zostało ustawionych 12 ogromnych figur apostołów. Pod ołtarzem, w podziemnej kaplicy, znajduje się konfesja św. Jana Apostoła Ewangelisty, a w baldachimie nad ołtarzem relikwie wielu świętych.
Imponująca jest także fasada, dzieło Alessandra Galilei z lat 1734–1736. Po prawej stronie umieszczone zostały Drzwi Święte (Porta Santa) ozdobione płaskorzeźbami, otwierane w Roku Świętym. Przechodząc przez nie, pielgrzymi mogą uzyskać odpust zupełny na przepisanych prawem warunkach. We wnętrzu bazyliki, po prawej stronie, w obszernej kaplicy znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej.
W 1604 roku król Francji Henryk IV otrzymał tytuł pierwszego i jedynego honorowego protokanonika bazyliki laterańskiej. Był to wyraz wdzięczności za ofiarowanie kapitule laterańskiej dobrze uposażonego opactwa benedyktyńskiego w Clairac. Tytuł honorowego kanonika przysługiwał kolejnym monarchom francuskim. Po obaleniu monarchii godność ta została odnowiona w 1957. Od tego czasu przyjmują ją kolejni prezydenci laickiej Francji (począwszy od René Coty). Warunkiem jest jednak osobiste przybycie do bazyliki i uczestnictwo w specjalnej ceremonii.
Pałac Laterański
Do bazyliki przylega olbrzymi Pałac Laterański, zwany też Apostolskim, który do XIV wieku był siedzibą papieży, kiedy w 1309 roku stał się nią Awinion. Tutaj właśnie w 1209 roku przyjmował Franciszka, przyszłego świętego, papież Innocenty III i ustnie zatwierdzał regułę życia zakonnego. Wydarzenie to przypomina wielka rzeźba św. Franciszka i towarzyszy, usytuowana w bliskiej odległości od bazyliki. Jest ona dziełem rzeźbiarza Giuseppe Tonniniego (1875–1954), który ukończył dzieło w 1927 roku, z okazji 700. rocznicy śmierci św. Franciszka.
Scala Santa
Wróćmy do bazyliki. Po wschodniej stronie Piazza di Porta San Giovanni znajduje się sanktuarium Świętych Schodów (Scala Santa). Według tradycji schody te mają pochodzić z pałacu Piłata w Jerozolimie, a do Rzymu zostały przywiezione przez św. Helenę. Składają się one z 28 stopni, zostały wykonane z białego tyryjskiego marmuru, zaś w czasach nowożytnych obłożono je drewnem i tradycyjnie pokonuje się je tylko na klęczkach. W 1589 roku. Sykstus V zlecił swojemu architektowi – Domenico Fontanie – przebudowę kaplicy Świętych Schodów, które otrzymały wtedy obecną formę, czyli specjalne dla siebie pomieszczenie. Warto też wspomnieć, że w przedsionku przed schodami znajduje się rzeźba z białego marmuru „Chrystus zdjęty z krzyża”, dzieło znanego w Rzymie polskiego rzeźbiarza Tomasza Oskara Sosnowskiego, urodzonego na Wołyniu, zmarłego zaś w Rzymie 27 stycznia 1886 roku.
Baptysterium
W bliskiej odległości od bazyliki, w prawym rogu wielkiego placu San Giovanni, znajduje się baptysterium. Pochodzi ono z V wieku i zostało wzniesione za pontyfikatu Sykstusa III w miejscu, gdzie do tej pory było inne – wzniesione z rozkazu Konstantyna. Pięć fresków na ścianach przedstawia sceny z życia Konstantyna. Są wśród nich objawienie Krzyża Świętego wraz z obietnicą: „tym znakiem zwyciężysz” (in hoc signo vinces). Tradycja podaje, że miało ono miejsce podczas postoju na Saxa Rubra, w przeddzień bitwy na Ponte Milvio, w której Konstantyn pokonał Maksencjusza. Pośrodku znajduje się okrągły basen, w którym pierwotnie chrześcijanie byli chrzczeni przez zanurzenie. Basen jest otoczony ośmioma kolumnami w stylu jońskim i korynckim. Widnieją na nich napisy, które tłumaczą znaczenie chrztu:
„Tutaj rodzi się lud ze szlachetnego rodu, przeznaczony do Nieba,
Poczęty w wodach płodnych Duchem.
Matka Kościół w dziewiczym porodzie wyda na świat
Tych, których poczęła za sprawą Ducha Bożego.
Oczekujcie królestwa niebieskiego, wy, którzy jesteście narodzeni na nowo w tym źródle.
Szczęśliwe życie nie jest dla tych, którzy urodzili się tylko jeden raz.
Oto źródło życia, które obmywa całą ziemię,
Które bierze początek w ranach Chrystusa.
Zanurz się grzeszniku, w tym świętym i oczyszczającym strumieniu,
Którego fale przywracają młodość zestarzałym.
Jeśli chcesz być niewinny, obmyj się w tych wodach,
Zarówno kiedy ciąży na tobie grzech odziedziczony, jak i własny.
Nic już nie dzieli tych, którzy narodzili się na nowo i stanowią jedno
Przez jeden Chrzest, jednego Ducha, jedną wiarę.
Niech nikogo nie przestraszy ani liczba, ani ciężar własnych grzechów:
Kto narodził się z tej wody żywej, będzie święty”.
o. Zdzisław J. Kijas OFMConv
„Pielgrzym” [1 i 8 września 2024 R. XXXV Nr 18 (907)], str. 17-19.
Dwutygodnik „Pielgrzym” w wersji papierowej oraz elektronicznej (PDF) można zakupić w księgarni internetowej Wydawnictwa Bernardinum.