„Dlaczego tu jesteśmy? Bo wiemy, że życie każdego człowieka ma niezbywalną godność. Nawet to życie, które tutaj, na ziemi, trwało tak krótko” – powiedział podczas kazania w Sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Łagiewnikach duszpasterz rodzin po stracie archidiecezji krakowskiej ks. Janusz Kościelniak.
Śmierć osoby najbliższej zawsze jest bolesnym wydarzeniem, które łączy się ze smutkiem, łzami i przeżywaniem czasu żałoby. Zdarza się także, że umiera poczęte, jeszcze nienarodzone dziecko w łonie matki. Dla większości rodziców to bardzo traumatyczne wydarzenie. Żałoba i łzy pożegnania powinny zakończyć się godnym, chrześcijańskim pogrzebem, do którego ma prawo także martwo urodzone dziecko, nieależnie od stopnia zaawansowania ciąży. Wszyscy powinni o tym wiedzieć. Podstawą prawną jest ustawa z 29 września 1986 roku „Prawo o aktach stanu cywilnego” oraz rozporządzenie ministra zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 roku w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi. Wyraźnie określa ono prawo do pochówku dzieci martwo urodzonych.
Decyzja rodziców i obowiązki gminy
Decyzja należy do rodziców zmarłego dziecka, którzy mają prawo odebrać jego szczątki ze szpitala i zorganizować pogrzeb. Mogą także pozostawić je w szpitalu, zrzekając się przynależnego im prawa do rejestracji zgonu nienarodzonego dziecka w Urzędzie Stanu Cywilnego. W takiej sytuacji zbiorowy pochówek dzieci martwo urodzonych spoczywa na władzach gminy.
Jeżeli rodzice zgłaszają chęć pochowania zmarłego dziecka, szpital ma obowiązek wystawienia „Dokumentu zgłoszenia urodzenia martwego dziecka”, a także wydania właściwej karty zgonu, która jest konieczna, aby zorganizować pogrzeb. Te dokumenty muszą być wystawione przez szpital, bez względu na stan zaawansowania ciąży. Na ich podstawie rodzice otrzymują w Urzędzie Stanu Cywilnego dokument z adnotacją, że dziecko urodziło się martwe. Jest on jednocześnie aktem zgonu, koniecznym do zorganizowania pochówku.
Ustalanie płci dziecka
Problemem w załatwianiu tych formalności może być ustalenie płci dziecka, gdyż prawo wymaga, aby była ona podana w karcie zgonu. W sytuacji wczesnego poronienia lub w sytuacji ciąży pozamacicznej mogą wystąpić trudności z określeniem płci dziecka. Szpital wówczas może utrudniać wystawienie dokumentów koniecznych do rejestracji w USC, który tej informacji wymaga. Zalecane jest wówczas wykonanie badania genetycznego szczątków dziecka, które jednoznacznie rozstrzyga tę wątpliwość. Trzeba je jednak zrobić stosunkowo szybko i poprosić o nie w szpitalu. Badanie to jest jednak dosyć drogie i nie wszyscy rodzice się na nie decydują. W niektórych gminach dopuszcza się tzw. uprawdopodobnienie płci, które opiera się na przykład na odczuciach matki. Obecnie jednak zarówno ministerstwo zdrowia, jak podmioty lecznicze z reguły odmawiają uprawdopodobniania płci, uzasadniając to brakiem odpowiednich przepisów prawa.
Pogrzeb organizowany przez rodziców
Jeżeli lekarz nie wystawi pisemnego „Dokumentu zgłoszenia urodzenia martwego dziecka”, a jedynie kartę zgonu do celów pochówku, wówczas pogrzeb odbywa się na koszt rodziców, a matce dziecka nie przysługuje urlop i zasiłek macierzyński oraz nie zostanie wypłacony zasiłek pogrzebowy. Takie sytuacje mogą się wydarzyć, gdy poronienie nie nastąpiło w szpitalu, upłynął też dłuższy czas uniemożliwiający lekarzowi potwierdzenie poronienia na podstawie bezpośredniego badania kobiety. Pogrzeb jest organizowany przez rodziców, którzy mogą skorzystać z usług wybranej przez siebie firmy pogrzebowej. Należy podkreślić, ze mają oni prawo do pochowania swojego martwo urodzonego dziecka bez względu na czas trwania ciąży.
Liturgia pogrzebowa i ceremonia pochówku
Rodzice, którzy są katolikami, powinni się zgłosić do kancelarii parafialnej w celu ustalenia ceremonii pochówku. Prośba rodziców o religijny pogrzeb dziecka martwo urodzonego jest obecnie w Kościele traktowana jako pragnienie chrztu dla niego. Msza św. podczas liturgii pogrzebowej martwo urodzonego dziecka jest odprawiana w białych szatach dla zaznaczenia niewinności zmarłego.
Po dłuższej i kompetentnej dyskusji teologicznej w Kościele odstąpiono od tzw. obrzędu pokropku, który był praktykowany przed Soborem Watykańskim II. Dzisiaj – niezależnie, czy zmarłe przed urodzeniem dziecko żyło w łonie matki kilka dni, tygodni czy miesięcy – ma ono prawo do chrześcijańskiego pogrzebu.
Dzieci zmarłe przed narodzeniem nie mają żadnej winy moralnej. Nadzieja chrześcijańska pozwala nam wierzyć, że są one już w niebie. Podczas mszy św. pogrzebowej zanoszona jest modlitwa dziękczynna za życie zmarłego dziecka oraz o umocnienie rodziców po stracie.
Ważny jest dokument Międzynarodowej Komisji Teologicznej pt. „Nadzieja zbawienia dla dzieci zmarłych bez chrztu”. Czytamy w nim: „Trzeba raczej szukać integracji i spójnego godzenia zasad wiary pod przewodnictwem Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, przypisując większe znaczenie powszechnej woli zbawczej Boga i solidarności w Chrystusie (por. Gaudium et spes, 22), aby uzasadnić nadzieję, że dzieci, które umierają bez chrztu, mogą cieszyć się życiem wiecznym połączonym z oglądem uszczęśliwiającym (…). Istnieją raczej poważne racje, jak chcemy tutaj na końcu potwierdzić, aby mieć nadzieję, że Bóg zbawi te dzieci, ponieważ nie można było uczynić dla nich tego, co chciałoby się uczynić, to znaczy ochrzcić je w wierze i w życiu Kościoła”.
Pogrzeb organizowany przez gminę
W przypadku pisemnej rezygnacji rodziców z prawa do pochówku poronionego dziecka, złożonej wobec personelu medycznego szpitala, obowiązek zorganizowania pochówku przechodzi na gminę. Zwłoki i szczątki dzieci martwo urodzonych podlegają bowiem ochronie prawnej i mają równorzędny status prawny jak zwłoki i szczątki osoby zmarłej po narodzeniu.
Uroczystości pogrzebowe dzieci utraconych, których nie pochowali rodzice, odbywają się regularnie w wielu miastach, najczęściej we współpracy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, różnych organizacji pro-life oraz Kościoła. Często są one organizowane w Dzień Dziecka Utraconego, który jest obchodzony 15 października.
Opieka duszpasterska nad rodzinami dzieci utraconych
Kościół pamięta o rodzicach, którzy utracili swoje dziecko. Centrum opieki duszpasterskiej nad nimi znajduje się w Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie Łagiewnikach. W każdy drugi piątek miesiąca o godz. 18 diecezjalny duszpasterz rodziców dzieci utraconych archidiecezji krakowskiej, ks. Janusz Kościelniak, odprawia mszę św. w intencji pogrążonych w żałobie rodziców i ich rodzin.
W czasie tej Eucharystii rodziny składają na ołtarzu kartki z imionami zmarłych dzieci. Po mszy św. prowadzona jest adoracja połączona z aktem powierzenia zmarłych dzieci Bożemu Miłosierdziu. Śpiewana jest także Litania do Maryi, Matki osieroconych i utraconych dzieci, która powstała z myślą o tych, którzy doświadczyli śmierci swoich dzieci. Na zakończenie liturgii odbywa się indywidualne błogosławieństwo Najświętszym Sakramentem każdego z rodziców po stracie. Prowadzona jest też specjalna Księga Dzieci Utraconych, do której rodzice mogą wpisać swoje dziecko. To symbol dalszego trwania, modlitwy i powierzenia Bogu swojej straty.
W Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w krakowskich Łagiewnikach są też organizowane rekolekcje dla rodziców w żałobie po śmierci dziecka. Utrata dziecka to jedno z najtrudniejszych przeżyć, jakich mogą doświadczyć rodzice. Pozostaje pustka, żal i gniew. Każda osoba przeżywa żałobę na swój sposób. To proces indywidualny. Rekolekcje mogą pomóc powrócić do codziennego funkcjonowania bez poczucia winy, uporządkować własne emocje. Ukazują żałobę w aspekcie wiary, nadziei i miłości, które spajają z jednej strony relację ze zmarłym dzieckiem, z drugiej relację z małżonkiem, który również cierpi, niejednokrotnie w sposób nie do końca rozpoznany. Rzeczywistość śmierci dziecka jest już historią zamkniętą, ono teraz żyje nowym życiem w wieczności.
Ewa H. Kowalewska – Human Life International Polska
„Pielgrzym” [29 września i 6 października 2024 R. XXXV Nr 20 (909)], str. 22-23.
Dwutygodnik „Pielgrzym” w wersji papierowej oraz elektronicznej (PDF) można zakupić w księgarni internetowej Wydawnictwa Bernardinum.